Advertisement
Muz Gerçekten “Radyoaktif” Midir? Bir Uzman Radyasyonla İlgili Yaygın Yanlış Anlamaları Gideriyor
Radyasyonun sizi yakın zamanda bir süper kahramana dönüştürmesini beklemeyin.

"Radyasyon" kelimesinin basit bir bahsi, genellikle insanlarda korku uyandırır. Diğerleri için, radyasyona biraz maruz kalmanın sizi tıpkı Hulk gibi bir sonraki süper kahramana dönüştürebileceğini düşünmek eğlencelidir.

Ancak temelde etrafımızdaki her şeyin radyoaktif olduğu doğru mu, hatta yediğimiz yiyeceklerin bile? Muzların hafif radyoaktif olduğunu duymuş olabilirsiniz, ancak bu aslında ne anlama geliyor? Ve süper kahraman olmamamıza rağmen, insan bedenleri de radyoaktif midir?

 

Radyasyon nedir?

Radyasyon, bir noktadan diğerine dalga veya parçacık olarak yayılan enerjidir. Her gün çeşitli doğal ve yapay kaynaklardan radyasyona maruz kalıyoruz.

Güneşten ve uzaydan gelen kozmik radyasyon, kayalardan ve topraktan gelen radyasyon ve ayrıca soluduğumuz havadaki, yiyecek ve suyumuzdaki radyoaktivitenin tümü doğal radyasyon kaynaklarıdır.

Muz, doğal radyasyon kaynağının yaygın bir örneğidir. Yüksek düzeyde potasyum içerirler ve bunun küçük bir miktarı radyoaktiftir. Ancak muzlu smoothie'nizden vazgeçmenize gerek yok - radyasyon miktarı son derece küçüktür ve her gün maruz kaldığımız doğal “arka plan radyasyonundan” çok daha azdır.

Yapay radyasyon kaynakları arasında tıbbi tedaviler ve röntgenler, cep telefonları ve elektrik hatları bulunur. Yapay radyasyon kaynaklarının, doğal olarak oluşan radyasyondan daha tehlikeli olduğuna dair yaygın bir yanlış kanı vardır. Ancak, bu doğru değil.

Yapay radyasyonu doğal radyasyondan farklı veya daha zararlı kılan hiçbir fiziksel özellik yoktur. Zararlı etkiler, maruz kalmanın nereden geldiğiyle değil, dozla ilgilidir.

 

Radyasyon ve radyoaktivite arasındaki fark nedir?

“Radyasyon” ve “radyoaktivite” kelimeleri genellikle birbirinin yerine kullanılır. İkisi birbiriyle ilişkili olsa da, tam olarak aynı şey değildir.

Radyoaktivite, radyoaktif bozunma geçiren kararsız bir atomu ifade eder. Atom kararlılığa ulaşmaya veya radyoaktif olmamaya çalışırken enerji radyasyon şeklinde salınır.

Bir maddenin radyoaktivitesi, bozunma hızını ve bozunma sürecini tanımlar. Dolayısıyla radyoaktivite, elementlerin ve maddelerin kararlı hale gelmeye çalıştığı süreç ve radyasyon bu süreç sonucunda açığa çıkan enerji olarak düşünülebilir.

 

İyonlaştırıcı ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyon

Enerji seviyesine bağlı olarak, radyasyon iki tipte sınıflandırılabilir.

İyonlaştırıcı radyasyon, bir maddenin kimyasal bileşimini değiştirebilen, bir atomdan bir elektronu koparmak için yeterli enerjiye sahiptir. İyonlaştırıcı radyasyon örnekleri arasında X-ışınları ve radon (kayalarda ve toprakta bulunan radyoaktif bir gaz) bulunur.

İyonlaştırıcı olmayan radyasyon daha az enerjiye sahiptir ancak yine de molekülleri ve atomları uyarabilir ve bu da onların daha hızlı titreşmesine neden olur. İyonlaştırıcı olmayan radyasyonun yaygın kaynakları arasında cep telefonları, elektrik hatları ve Güneş'ten gelen ultraviyole ışınlar (UV) bulunur.

A chart showing waves from radio towers to radioactive sources

Elektromanyetik spektrum, tüm elektromanyetik radyasyon türlerini içerir.

 

Her radyasyon tehlikeli midir? Tam olarak değil

Radyasyon her zaman tehlikeli değildir - türüne, gücüne ve ne kadar süre maruz kaldığınıza bağlıdır.

Genel bir kural olarak, radyasyonun enerji seviyesi ne kadar yüksekse, zarar verme olasılığı o kadar fazladır. Örneğin, iyonlaştırıcı radyasyona aşırı maruz kalmanın – diyelim ki doğal olarak oluşan radon gazından – insan dokularına ve DNA'sına zarar verebileceğini biliyoruz.

Ayrıca, güneşten gelen UV ışınları gibi iyonlaştırıcı olmayan radyasyonun, kişi yeterince yüksek yoğunluk seviyelerine maruz kalırsa zararlı olabileceğini ve yanık, kanser veya körlük gibi olumsuz sağlık etkilerine neden olabileceğini de biliyoruz.

Daha da önemlisi, bu tehlikeler iyi bilindiği ve anlaşıldığı için, bunlara karşı korunulabilir. Uluslararası ve ulusal uzman kuruluşlar, insanların ve çevrenin güvenliğini ve radyasyondan korunmasını sağlamak için kılavuzlar sağlar.

İyonlaştırıcı radyasyon için bu, doğal arka plan radyasyonunun üzerindeki dozları makul bir şekilde ulaşılabilecek kadar düşük tutmak anlamına gelir - örneğin, vücudun yalnızca gerekli bölümünde tıbbi görüntüleme kullanmak, dozu düşük tutmak ve tekrar muayeneleri önlemek için görüntülerin kopyalarını saklamak.

İyonlaştırıcı olmayan radyasyon için, maruz kalmanın güvenlik sınırlarının altında tutulması anlamına gelir. Örneğin, telekomünikasyon ekipmanı radyo frekansı iyonlaştırıcı olmayan radyasyon kullanır ve bu güvenlik sınırları içinde çalışmalıdır.

Ek olarak, Güneş'ten gelen UV radyasyonu durumunda, UV indeksinde seviyeler 3 ve üzerine çıktığında güneş kremi ve giysi kullanarak maruz kalmaya karşı koruma sağladığımızı biliyoruz.

 

Tıpta radyasyon

Radyasyona maruz kalma söz konusu olduğunda açık riskler olsa da, faydaları tanımak da önemlidir. Bunun yaygın bir örneği, modern tıpta radyasyon kullanımıdır.

Tıbbi görüntüleme, röntgen ve tomografi gibi iyonlaştırıcı radyasyon tekniklerinin ve ayrıca ultrason ve manyetik rezonans görüntüleme (MR) gibi iyonlaştırıcı olmayan radyasyon tekniklerini kullanır.

Bu tür tıbbi görüntüleme teknikleri, doktorların vücutta neler olduğunu görmelerine imkan verir ve genellikle daha erken ve daha az müdahale gerektiren teşhislere yol açar. Tıbbi görüntüleme ayrıca ciddi hastalıkları elemeye yardımcı olabilir.

Radyasyon ayrıca belirli koşulların tedavisine de yardımcı olabilir – kanserli dokuyu öldürebilir, bir tümörü küçültebilir ve hatta ağrıyı azaltmak için kullanılabilir.

Peki vücudumuz da radyoaktif midir? Cevap evet, etrafımızdaki her şey gibi biz de biraz radyoaktifiz. Ancak bu endişelenmemiz gereken bir şey değil.

Vücudumuz az miktarda radyasyonla başa çıkmak üzere yaratılmıştır - bu nedenle normal günlük hayatımızda maruz kaldığımız miktarlardan kaynaklanan herhangi bir tehlike yoktur. Sadece bu radyasyonun sizi yakın zamanda bir süper kahramana dönüştürmesini beklemeyin çünkü bu kesinlikle bilim kurgu.

Sarah Loughran, Radyasyon Araştırma ve Danışma Direktörü (ARPANSA) ve Yardımcı Doçent (UOW), Wollongong Üniversitesi

Bu makale The Conversation'da yayınlanmıştır.

Fizikist
Türkiye'nin Popüler Bilim Sitesi

0 yorum